Vì sao doanh nghiệp phải làm DX ngay bây giờ? Dữ liệu Nhật Bản & Việt Nam | DX nhập môn Kỳ 2

Mở đầu: Đây là Kỳ 2 của serie "DX nhập môn cho doanh nghiệp"

Ở Kỳ 1, chúng ta đã làm rõ DX là gì và khác thế nào so với số hóa tài liệu (digitization) và số hóa quy trình (digitalization). Trong Kỳ 2 này, chúng ta sẽ trả lời câu hỏi quan trọng hơn: Vì sao doanh nghiệp bắt buộc phải làm DX ngay bây giờ? — dựa trên những số liệu mới nhất từ Nhật Bản và Việt Nam. Kết luận ngắn gọn: DX không còn là "cải tiến nếu có điều kiện", mà đang trở thành hạ tầng duy trì sự tồn tại của doanh nghiệp trong bối cảnh thiếu hụt nhân lực và môi trường cạnh tranh thay đổi.

1. Nhật Bản: Lời cảnh báo "2025-nen no Gake" và thực tế hiện nay

Năm 2018, Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản (METI) đã cảnh báo trong Báo cáo DX: nếu không hiện đại hóa hệ thống cũ (legacy), từ năm 2025 trở đi, nền kinh tế Nhật có thể thiệt hại tối đa 12 nghìn tỷ yên mỗi năm — gọi là "2025-nen no Gake" (vách đá năm 2025) (Báo cáo DX của METI, PDF). Năm 2026 nhìn lại, lời cảnh báo đó đã chuyển từ "dự báo" thành "thực tế đang diễn ra".

Thiếu nhân lực đã trở thành nguyên nhân phá sản trực tiếp

Theo khảo sát của Tokyo Shoko Research (TSR), trong năm tài chính 2025, số vụ phá sản do thiếu hụt nhân lực tại Nhật Bản là 442 vụ — cao nhất lịch sử, tăng 43,0% so với năm trước. Riêng nguyên nhân "chi phí nhân công tăng vọt" chiếm 195 vụ (tăng 77,2%) (TSR Data Insight). Tổng số doanh nghiệp phá sản trong năm cũng lên tới 10.505 vụ, mức cao nhất trong 12 năm, và phá sản do thiếu nhân lực đã tăng 4 năm liên tiếp (Jiji Press).

Điểm mấu chốt: Nguyên nhân chính của các vụ phá sản này không chỉ là "không tuyển được người", mà là công việc phụ thuộc vào cá nhân: nhân viên chủ chốt nghỉ việc thì quy trình dừng lại. Khi nghiệp vụ chạy trên hệ thống số thay vì trí nhớ của một vài cá nhân, cú sốc từ việc nghỉ việc hay tuyển hụt sẽ nhẹ đi đáng kể.

DX của doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME) Nhật vẫn ở vạch xuất phát

Theo "Khảo sát về thúc đẩy DX tại doanh nghiệp vừa và nhỏ (năm 2025)" của Tổ chức Hỗ trợ doanh nghiệp vừa và nhỏ và Đổi mới địa phương Nhật Bản (SMRJ): khoảng 70% doanh nghiệp trên 101 nhân viên đã hoặc đang xem xét làm DX, trong khi ở nhóm doanh nghiệp dưới 20 nhân viên, con số này chỉ khoảng 25%. Tiến độ chủ yếu dừng ở bước "số hóa các thao tác thủ công", rất ít doanh nghiệp tiến tới khai thác dữ liệu hay chuyển đổi mô hình kinh doanh (tổng hợp trên JCCI Assist Biz). Sách trắng doanh nghiệp vừa và nhỏ năm 2025 của Cơ quan Doanh nghiệp vừa và nhỏ cũng ghi nhận "gánh nặng chi phí lớn" và "thiếu nhân lực DX" là hai rào cản hàng đầu ở mọi giai đoạn (Sách trắng SME 2025, Phần 1, Chương 1, Mục 5).

Các dữ kiện chính về Nhật Bản (có nguồn)	Con số
Rủi ro thiệt hại kinh tế nếu không làm DX (Báo cáo DX của METI)	Tối đa 12 nghìn tỷ yên/năm từ 2025
Dự báo thiếu hụt nhân lực IT đến năm 2030 (kịch bản cao, khảo sát METI)	Khoảng 790.000 người
Phá sản do thiếu nhân lực (năm tài chính 2025)	442 vụ, tăng 43,0% — kỷ lục
DX "đang làm + đang xem xét" (doanh nghiệp trên 101 nhân viên)	71,9%
Tỷ lệ tương ứng (doanh nghiệp dưới 20 nhân viên)	25,4%

2. Việt Nam: Kinh tế số trở thành chiến lược quốc gia

Việt Nam đi theo hướng ngược lại: biến DX thành động lực tăng trưởng cấp quốc gia. Ngày 09/06/2026, Thủ tướng Chính phủ đã ký Quyết định số 1033/QĐ-TTg phê duyệt "Chương trình phát triển kinh tế số và xã hội số giai đoạn 2026–2030", đặt mục tiêu đến năm 2030 tỷ trọng giá trị tăng thêm của kinh tế số trong GDP đạt khoảng 30%, hỗ trợ tối thiểu 500.000 doanh nghiệp nhỏ và vừa chuyển đổi số, cùng 27 chỉ tiêu quốc gia và 115 nhiệm vụ trọng tâm (Bộ Khoa học và Công nghệ).

Hiện trạng: mới khoảng 14% GDP, dư địa còn rất lớn

Trên thực tế, tỷ trọng kinh tế số trong GDP mới tăng từ 12,87% năm 2021 lên khoảng 14,02% năm 2025 (đưa tin về Diễn đàn Kinh doanh 2026, VTC). Muốn đạt mục tiêu 30% thì phải tăng gần gấp đôi — 5 năm tới là giai đoạn quyết định với cả chính phủ lẫn doanh nghiệp.

• Nền tảng doanh nghiệp: Việt Nam hiện có khoảng 900.000 doanh nghiệp, trong đó trên 98% là doanh nghiệp nhỏ và vừa. Không chuyển đổi số được khối SME thì mục tiêu quốc gia không thể đạt (Thương hiệu Công luận).
• Nhận thức cao nhưng ứng dụng còn nông: Các khảo sát cho thấy khoảng 92% doanh nghiệp nhỏ và vừa đã quan tâm và ứng dụng chuyển đổi số ở mức cơ bản, nhưng số tiến tới vận hành dựa trên dữ liệu và chuyển đổi quy trình vẫn là thiểu số (Giáo dục Việt Nam).
• Động lực ở tầng nền: Chỉ riêng quý I/2026 đã có thêm 1.394 doanh nghiệp công nghệ số đăng ký mới; xuất khẩu sản phẩm công nghệ thông tin tiếp tục tăng.

3. Vì sao phải là "bây giờ": Ba áp lực mang tính cấu trúc

① Thiếu nhân lực là bài toán chung của cả hai nước

Nhật Bản thiếu nhân lực do già hóa dân số; Việt Nam đối mặt chi phí nhân công tăng nhanh và nhân sự nhảy việc liên tục trong giai đoạn tăng trưởng nóng. Ở cả hai nước, mô hình "thêm người để chạy việc" đã chạm trần. Muốn giữ chất lượng với ít người hơn, số hóa và tự động hóa nghiệp vụ là điều kiện tiên quyết.

② Tài sản cũ (legacy) ngày càng già cỗi

Ở Nhật, hệ thống legacy được chỉ đích danh là xiềng xích kìm hãm DX trong cảnh báo "2025-nen no Gake". Ở Việt Nam, "legacy analog" — sổ sách Excel, chứng từ giấy, công việc chỉ một người biết — đóng vai trò tương tự. Tài sản càng cũ, chi phí thay mới càng cao và rào cản khai thác dữ liệu càng lớn.

③ Yêu cầu ngày càng cao từ khách hàng và đối tác

Trong giao dịch với doanh nghiệp Nhật, năng lực số — EDI, hóa đơn điện tử, tiêu chuẩn bảo mật, truy xuất nguồn gốc — đang trở thành điều kiện để được nhận đơn hàng. Trong nước, từ khi hóa đơn điện tử được áp dụng bắt buộc, tuân thủ số chính là "vé vào cửa" thị trường. Doanh nghiệp không đáp ứng sẽ có nguy cơ bị loại khỏi chuỗi cung ứng.

4. Biến DX từ "nghĩa vụ phải làm" thành "vũ khí cạnh tranh"

Những con số trên nghe có vẻ đáng lo, nhưng DX vốn dĩ cũng là một lựa chọn tấn công.

• Năng suất: Tự động hóa việc lặp lại giúp dồn nhân sự hạn hẹp sang công việc tạo giá trị cao hơn.
• Chất lượng và tính lặp lại: Quy trình chạy trên hệ thống giúp giữ nguyên chất lượng cả khi nhân sự kỳ cựu nghỉ việc.
• Quản trị bằng dữ liệu: Dữ liệu thực tế tích lũy giúp ước giá chính xác hơn, quản lý tiến độ giao hàng và tối ưu tồn kho.
• Sức hút tuyển dụng: Môi trường làm việc ít giấy tờ, thủ công là điểm cộng lớn với nhân sự trẻ và nhân sự nước ngoài — vũ khí tuyển dụng trong thời đại thiếu người.

Tóm lại: Lý do doanh nghiệp phải làm DX không phải vì phong trào, mà vì ba áp lực cấu trúc: ① thiếu nhân lực, ② giới hạn của hệ thống cũ, ③ yêu cầu giao dịch thay đổi. Không có cách nào đứng ngoài cuộc — thứ duy nhất tạo ra khác biệt là tốc độ bắt đầu và chất lượng triển khai.

Kỳ sau

Kỳ 3 sẽ bàn về "Lộ trình DX: đánh giá hiện trạng, đặt mục tiêu và chọn ưu tiên". Với các doanh nghiệp vừa và nhỏ chưa biết bắt đầu từ đâu, chúng tôi sẽ hướng dẫn cách chọn bước đi đầu tiên và những kiểu thất bại thường gặp. Đừng bỏ lỡ!